Δημιουργήθηκε το Σύμπαν την προηγούμενη Πέμπτη;

Ακούστε το ηχητικό

---

Με μια πρώτη ματιά, αυτή η ερώτηση μας φαίνεται πως δεν έχει νόημα να την διατυπώσουμε. Η Κοσμολογία έχει δώσει ήδη την απάντηση για την ηλικία του σύμπαντος, η οποία εκτιμάται στα 13,8 δις έτη. Επομένως, τι νόημα έχει να κάνουμε μια τέτοια ερώτηση; Λοιπόν, το ενδιαφέρον με την υπόθεση αυτή, η οποία είναι γνωστή με τον όρο Last Thursdayism, είναι πώς δεν μπορεί να αποδειχθεί ότι είναι λάθος. Ο λόγος είναι επειδή αυτός ο ισχυρισμός είναι μη διαψεύσιμος. Ας δούμε γιατί.

Μπορεί να φαίνεται περίεργο το ότι δεν μπορούμε να αποδείξουμε ότι είναι λάθος ο ισχυρισμός ότι το Σύμπαν δημιουργήθηκε την προηγούμενη Πέμπτη, διότι ο καθένας μας μπορεί να επιχειρηματολογήσει ότι έχει αναμνήσεις ή/και φωτογραφίες πολύ πιο παρελθοντικές από την προηγούμενη Πέμπτη οι οποίες αποτελούν ενδείξεις ότι η υπόθεση είναι εσφαλμένη. Υπάρχουν πολλά αρχαιολογικά ευρήματα που μαρτυρούν πώς η ηλικία τους είναι χιλιάδες χρόνια πριν την προηγούμενη Πέμπτη. Και μπορούμε να κάνουμε πολλούς παρόμοιους ισχυρισμούς. Ωστόσο, ένας υποστηρικτής αυτής της υπόθεσης – ευτυχώς, δεν υπάρχουν εδώ πραγματικοί οπαδοί – μπορεί να ισχυριστεί πώς κυριολεκτικά τα πάντα, από τις αναμνήσεις σου μέχρι τους πιο απομακρυσμένους γαλαξίες, δημιουργήθηκαν την προηγούμενη Πέμπτη και είναι έτσι φτιαγμένο το Σύμπαν ώστε να φαίνεται ότι έχει ηλικία 13,8 δις ετών. Γι’ αυτό τον λόγο, η υπόθεση αυτή είναι μη διαψεύσιμη. Δεν μπορεί να ελεγχθεί από την εμπειρία μας (ούτε από πείραμα).

Όπως αναφέραμε στο πρώτο άρθρο για τον Karl Popper, για να είναι μια θεωρία (ή υπόθεση) επιστημονική θα πρέπει να μπορούμε να την «τεστάρουμε», να είναι δηλαδή διαψεύσιμη. Συνεπώς, η υπόθεση μας δεν έχει και ιδιαίτερη αξία επιστημονικά. Έτσι, εμπίπτει στον τομέα της Φιλοσοφίας. Φυσικά, η υπόθεση “Last Thursdayism” δεν είναι η μόνη απίθανη υπόθεση που έχει διατυπωθεί. Επομένως τι θα κάνουμε με όλες αυτές τις υποθέσεις οι οποίες πιθανόν οδηγούν σε ψευδείς παραδοχές; Ευτυχώς, στην Φιλοσοφία υπάρχουν «ξυράφια» και έτσι μπορούμε περιττές εξηγήσεις, ή υποθέσεις που είναι απίθανο να ισχύουν, να τις «ξυρίσουμε».

Το πιο γνωστό «ξυράφι» στην Φιλοσοφία, είναι το λεγόμενο «Ξυράφι του Όκαμ», το οποίο διατυπώθηκε από τον Γουλιέλμο του Όκαμ (1287-1347). Ο συγκεκριμένος κύριος ήταν Άγγλος, φραγκισκανός μοναχός, φιλόσοφος, διανοούμενος και θεολόγος, ο οποίος γεννήθηκε στο Όκαμ. Διατύπωσε τις απόψεις του για διάφορα φιλοσοφικά και θεολογικά θέματα, ωστόσο είναι γνωστός για την αρχή που φέρει το όνομά του. Το ξυράφι του Όκαμ, γνωστό και ως αρχή της οικονομίας, στην απλούστερη διατύπωσή του εκφράζεται ως εξής: «Κανείς δεν θα πρέπει να προβαίνει σε περισσότερες εικασίες από όσες είναι απαραίτητες». Υπάρχει και άλλος τρόπος με τον οποίο αποδίδεται η αρχή αυτή, ο οποίος είναι: «Μεταξύ δύο θεωριών ή υποθέσεων ή εξηγήσεων που οι προβλέψεις τους είναι ταυτόσημες, επιλέγεται η απλούστερη». Αξίζει να τονιστεί ότι οι υποθέσεις πρέπει να κάνουν ίδιες προβλέψεις, διότι πολλές φορές αλλοιώνεται το νόημα της αρχής και εξηγείται ως: “η πιο απλή λύση είναι πιο πιθανό να είναι η σωστή”. Ωστόσο η αρχή δεν μπορεί να εφαρμοστεί όταν συγκρίνουμε δύο υποθέσεις που κάνουν διαφορετικές προβλέψεις. Ένα άλλο ενδιαφέρον ξυράφι στην φιλοσοφία είναι το Newton’s Flaming Laser Sword (σοβαρά, έτσι το ονόμασαν) το οποίο κόβει πάρα πολλές υποθέσεις και ισχυρίζεται ότι αν μια υπόθεση δεν μπορεί να τεσταριστεί με πείραμα, τότε δεν είναι άξια συζήτησης.

Ας δούμε πως εφαρμόζεται το ξυράφι του Όκαμ με ένα απλό παράδειγμα. Αν έχουμε μια θεωρία Βαρύτητας η οποία εξηγεί γιατί το καθετί έχει την τάση να πέσει προς το κέντρο της Γής (όπως για παράδειγμα ο νόμος της παγκόσμιας έλξης του Νεύτωνα) και μια δεύτερη θεωρία η οποία θα ισχυριζόταν πως τα αντικείμενα πέφτουν προς το κέντρο της γης εξαιτίας της βαρύτητας και εξαιτίας κάποιων αόρατων κακόβουλων δαιμόνων που τραβάνε τα αντικείμενα προς τα κάτω ώστε να τα “σπάσουν”, τότε η δεύτερη αυτή θεωρία, η οποία κάνει τις ίδιες προβλέψεις με την πρώτη – τα αντικείμενα πέφτουν προς το κέντρο της Γής – έχει προβεί σε περισσότερες εικασίες σε σχέση με την πρώτη και έτσι το ξυράφι την κόβει. Επιστρέφοντας στην πρωταρχική μας υπόθεση, το ξυράφι του Όκαμ μπορεί να αποκόψει και την Last Thursdayism, διότι απαιτούνται λιγότερες εικασίες για να υποστηρίξουμε ότι το Σύμπαν έχει ηλικία 13,8 δις έτη, παρά το ότι το σύμπαν φαίνεται να είναι μεγάλης ηλικίας αλλά στην ουσία τα πάντα – συμπτωματικά – ξεκίνησαν να υπάρχουν την προηγούμενη Πέμπτη.

Τέλος να αναφέρουμε πως το ξυράφι του Όκαμ χρησιμοποιείται και στην επιστήμη, είναι στην ουσία ένα είδος επιστημονικού αξιώματος. Προτιμούνται οι πιο απλές υποθέσεις στην επιστημονική μέθοδο, και αυτό βασίζεται στο κριτήριο διαψευσιμότητας του Πόπερ. Για κάθε αποδεκτή εξήγηση ενός φαινομένου, μπορεί να υπάρχει ένας εξαιρετικά μεγάλος αριθμός πιθανών και πιο σύνθετων εναλλακτικών εξηγήσεων (προφανώς του ίδιου φαινομένου). Δεδομένου ωστόσο πως στην επιστήμη μπορούμε πάντα να επιβαρύνουμε τις ήδη αποτυχημένες εξηγήσεις με ad hoc υποθέσεις, δηλαδή να προσθέτουμε νέες υποθέσεις σε μια υπάρχουσα θεωρία για να σωθεί, να παραμείνει ακλόνητη, οι απλούστερες θεωρίες είναι προτιμότερες από τις πιο περίπλοκες επειδή είναι πιο εύκολες να δοκιμαστούν, δηλαδή να τεσταριστούν. Έτσι συνδυάζονται το ξυράφι του Όκαμ και το κριτήριο διαψευσιμότητας του Πόπερ ώστε στην επιστήμη να μένουν θεωρίες οι οποίες έχουν αντέξει σε όλους τους πειραματικούς ελέγχους – μέχρι σήμερα.

---

Πηγές:

¤ Διαλέξεις μαθήματος «Φυσική και Φιλοσοφία», 2019, Τμήμα Φυσικής ΑΠΘ.

¤ «Did the Past Really Happen?» - Vsauce (YouTube)

¤ «What is Ockham's Razor? - Gentleman Thinker» - Philosophy Tube (YouTube).

¤ Occam's Razor - Wikipedia, Last Thursdayism - RationalWiki.