Karl Popper: Πώς διακρίνουμε την επιστήμη από την ψευδοεπιστήμη;

Βρισκόμαστε στις αρχές του 20ου αιώνα, όπου ο Άλμπερτ Αϊνστάιν αναπτύσσει την Γενική Θεωρία της Σχετικότητας και παράλληλα «γεννιέται» η Ψυχολογία, με την Ψυχανάλυση του Σίγκμουντ Φρόυντ και με την Ατομιστική Ψυχολογία του Άντλερ, συνεργάτη του Φρόυντ. Η εποχή αυτή μόνο ασήμαντη δεν μπορεί να χαρακτηριστεί για την Δυτική Επιστήμη. Η προσωπικότητα της θεματικής μας, ο τότε νεαρός Φιλόσοφος Κάρλ Πόπερ (Karl Raimund Popper) (1902-1994), γεννημένος στην Αυστρία, έζησε στην πρώτη γραμμή τις αναταράξεις στην επιστήμη, και συμμετείχε μάλιστα ενεργά στις διαμάχες που ξεσήκωσαν στις πρώτες δεκαετίες του αιώνα οι επαναστάσεις στην Φυσική, στην Ψυχολογία, αλλά και στην Οκτωβριανή επανάσταση στη Ρωσία. Σε αυτό το κείμενο, θα δούμε την συμβολή του στην επιστημολογία, όπου έκανε μια σημαντική διάκριση του τι είναι επιστήμη και τι…ψευδοεπιστήμη.

Ο Πόπερ, ασχολήθηκε με ερωτήματα όπως: τι κάνει μια θεωρία να είναι επιστημονική; Και, κάτω από ποιες συνθήκες θα πρέπει να παραδεχτώ ότι η θεωρία μου είναι αβάσιμη; Όντας νέος μελετητής, μελέτησε την Ψυχανάλυση του Φρόυντ και παρακολούθησε διαλέξεις του ίδιου του Αινστάιν στην Βιέννη για την Θεωρία της Σχετικότητας. Αυτό που αντιλήφθηκε είναι ότι χρησιμοποιούσαν διαφορετικές μεθόδους. Παρατήρησε ότι οι θεωρίες του Φρόυντ αλλά και όχι μόνο (έβαλε «στην ίδια μοίρα» και την ατομιστική ψυχολογία του Άντλερ, την Αστρολογία και θεωρίες θεολογικής υφής) είναι με τέτοιο τρόπο διατυπωμένες και προβάλλονται κατά τέτοιο τρόπο ώστε τίποτα δεν φαίνεται ικανό να τις κλονίσει! Για παράδειγμα, ο Φρόυντ μπορούσε να εξηγήσει το γεγονός ότι ένα άτομο φοβόταν την στενότητα με άλλους ανθρώπους (ο αγγλικός όρος είναι «Fear of Intimacy») είτε διότι δεν είχε αγκαλιαστεί αρκετά ως παιδί είτε επειδή είχε αγκαλιαστεί πάρα πολύ. Ο κόσμος φαινόταν να ήταν γεμάτος από επαληθεύσεις της θεωρίας του. Επιπλέον, ο Πόπερ παρατήρησε ότι οι οπαδοί του Φρόυντ και του Άντλερ ερμήνευαν τα παρατηρήσιμα εμπειρικά γεγονότα με τρόπο τέτοιο ώστε να φαίνονται πως επιβεβαιώνουν τις θεωρίες.

Ο Αϊνστάιν, από την άλλη πλευρά, κατάφερε να παραγάγει μια ριζικά εναλλακτική θεωρία, όπου αντί να χρησιμοποιήσει προηγούμενα δεδομένα ώστε να «προβλέψει» το παρόν, η θεωρία του προέβλεψε μελλοντικές καταστάσεις, και έτσι τα πειράματα θα ακολουθούσαν ως έλεγχοι των προβλέψεων αυτών. Αν τα αποτελέσματα των πειραμάτων δεν ταίριαζαν με τις προβλέψεις της θεωρίας, τότε η θεωρία του θα είχε οριστικά διαψευσθεί. Τον Μάιο του 1919, κατά την διάρκεια μιας ολικής ηλιακής έκλειψης, ελέγχθηκε για πρώτη φορά πειραματικά η πρόβλεψη της Γενικής Θεωρίας της Σχετικότητας σχετικά με την εκτροπή του φωτός από την βαρύτητα του Ήλιου και το πείραμα ήταν επιτυχές. Ακόμα, δεν γίνεται να μην αναφερθούμε στην ανακάλυψη των βαρυτικών κυμάτων από το LIGO τον Φεβρουάριο του 2016, επιβεβαιώνοντας για ακόμη μια φορά την Γενική Σχετικότητα.

Ο περίφημος «Σταυρός του Αϊνστάιν». Το βαρυτικό πεδίο του γαλαξία στο κέντρο της εικόνας κάμπτει το φως που προέρχεται από έναν κβάζαρ. Έτσι εμφανίζεται ένα τετραπλό είδωλο του κβάζαρ που σχηματίζει ένα σχεδόν τέλειο σταυρό. Credits to: NASA, ESA and STScl.

Ο Πόπερ, επομένως, συγκρίνοντας τις μεθόδους του Αινστάιν και του Φρόυντ, ισχυρίστηκε ότι δεν είναι πλεονέκτημα για μια θεωρία να βρίσκουμε παντού στοιχεία που να την επαληθεύουν. Το να μην μπορούμε να αντικρούσουμε μια θεωρία, αντίθετα με ό,τι ήταν ευρέως αποδεκτό εκείνη την εποχή, είναι πολύ σοβαρό μειονέκτημα για την θεωρία διότι έτσι καθίσταται μη ελέγξιμη και αντιμετωπίζεται ως δόγμα. Με βάση αυτούς τους ισχυρισμούς, ο Πόπερ χαρακτήρισε ψευδοεπιστήμη τις μεθόδους του Φρόυντ και του Άντλερ, όπως επίσης ψευδοεπιστήμη χαρακτήρισε και την Αστρολογία. Στο σημείο αυτό αξίζει να τονίσουμε ότι σήμερα είναι αμφιλεγόμενο ζήτημα το εάν η Ψυχολογία πρέπει να θεωρείται μια κοινωνική ή «σκληρή» επιστήμη (όπως π.χ. η Φυσική), ωστόσο δεν υπάρχουν αρκετοί διανοούμενοι οι οποίοι την θεωρούν ψευδοεπιστήμη.

Συνεπώς, επιστρέφοντας στο πρωταρχικό ερώτημα, με τι κριτήριο «βαπτίζουμε» μια θεωρία επιστημονική; Μια επιστημονική θεωρία, κατά τον Πόπερ, θα πρέπει να διακινδυνεύει να έρθει σε σύγκρουση με τον κόσμο. Να κάνει δηλαδή τόσο ακριβείς και «ριψοκίνδυνες» προβλέψεις ώστε ο πειραματικός έλεγχος να είναι δυνατόν να αποβεί εις βάρος της θεωρίας και να την καταρρίψει. Έτσι, ο Πόπερ οδηγήθηκε στην διατύπωση του κριτηρίου διαψευσιμότητας ως κριτήριο για την επιστημονικότητα μιας θεωρίας. Σύμφωνα με το κριτήριο αυτό, μια θεωρία είναι επιστημονική εάν είναι δυνατόν να διαψευσθεί, εάν δηλαδή είναι δυνατόν να ελεγχθεί πειραματικά και να απορριφθεί. Συνεπώς, μια θεωρία η οποία δεν μπορεί να διαψευσθεί, δηλαδή που δεν μπορεί να ελεγχθεί, διαχωρίζεται ως μη επιστημονική.

Το κριτήριο που θέτει ο Πόπερ, το βασίζει εκτός των άλλων και σε μια λογική ασυμμετρία μεταξύ επαλήθευσης και διάψευσης. Η εμπειρία δεν είναι δυνατόν να επαληθεύσει τελεσίδικα την αλήθεια μιας καθολικής πρότασης, είναι όμως δυνατόν να την διαψεύσει τελεσίδικα. Για παράδειγμα, παρότι όσους λευκούς κύκνους και αν παρατηρήσουμε, ποτέ δεν θα είμαστε σίγουροι για την αλήθεια της πρότασης «όλοι οι κύκνοι είναι λευκοί». Αρκεί να παρατηρήσουμε έναν κύκνο που δεν είναι λευκός ώστε να διαψευστεί αυτή η πρόταση. Έτσι, λόγω αυτής της ασυμμετρίας, ο Πόπερ απορρίπτει την «επαληθευσιμότητα» και προτείνει ως κριτήριο για το τι θεωρούμε επιστημονικό την διαψευσιμότητα.

Τέλος, ο Πόπερ συστήνει και μια συγκεκριμένη επιστημονική μέθοδο. Προτρέπει τους νέους επιστήμονες, αντί να σκέφτονται συντηρητικά, να διατυπώνουν τολμηρές υποθέσεις ή ριψοκίνδυνες εικασίες ως δοκιμαστικές λύσεις σε κάποιο πρόβλημα με το οποίο έχουν καταπιαστεί. Στην συνέχεια τις υποθέσεις αυτές θα τις υποβάλλουν σε ανελέητη και εξαντλητική κριτική μέσω πειραμάτων που θα αποσκοπούν στο να τις διαψεύσουν. Τι γίνεται όμως αν αποδειχθεί πως έχουν σφάλει; Ο Πόπερ ισχυρίζεται ότι κάθε ψευδή πεποίθηση που ανακαλύπτουμε είναι χρήσιμη διότι με απάλειψη των σφαλμάτων, φτάνουμε πιο κοντά στο να βρούμε τις αληθείς πεποιθήσεις. Έτσι η γνώση προχωρά και η επιστήμη προοδεύει δια της μεθόδου «δοκιμής και σφάλματος».

---

Πηγές:

¤ «Φιλοσοφία και επιστήμες στον εικοστό αιώνα», Επιμέλεια: Αριστείδης Μπαλτάς, Κώστας Στεργιόπουλος, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης.

¤ «Σημειώσεις Φιλοσοφία Επιστήμης Ι», ΒΑΣΩ ΚΙΝΤΗ.

¤ «Karl Popper, Science & Pseudoscience: Crash Course Philosophy #8» (YouTube).

¤ Στοιχειώδης έρευνα στην Wikipedia.